|
|
Poznańska
gwara to z jednej strony specyficzne słownictwo, pochodzące z dialektu wielkopolskiego, języka ogólnopolskiego i będące germanizmami (w mniej lub bardziej przetworzonej postaci), z drugiej zaś odbiegające od przyjętych w ogólnej polszczyźnie cechy fonetyczne, składniowe, itp.
Poniżej przedstawione zostały wybrane cechy charakterystyczne gwary poznańskiej:
- dźwięczna wymowa spółgłoski kończącej wyraz przed początkową samogłoską lub spółgłoską
l, ł, r, n, ń, m wyrazu następnego,
np. okszyg_emocji, myż_umkneła (okrzyk emocji, mysz umknęła);
- wymowa –ą na końcu wyrazu jako –om, np.
idom, majom, widzom (idą, mają, widzą);
- upraszczanie łu i uł w u, np. dugi, gupi,
suchaj, spudzielnia, putorej (długi, głupi, słuchaj, spółdzielnia,
półtorej);
- upraszczanie strz, trz, drz w szcz, cz,
dż, np. szczelać, czeba, dżemać (strzelać, trzeba,
drzemać);
- specyficzna wymowa niektórych wyrazów, np. piniondze, pinć, dziewińć, jejść, wejś, dzisiej, żołeńć, huźdać
i huźdafka, ślizgi (pieniądze, pięć, dziewięć, jeść, wejść,
dzisiaj, żołądź, huśtać, huśtawka);
- wykrzyknienia ło! i łe! zamiast ogólnopolskich o! i
e!, np. ło Jezu!, łe jery!, łe tam!;
- dodawanie j do samogłoski y, np. małyj, białyj (mały, biały);
- wymowa y lub i zamiast końcówki –ej,
np. lepi, gorzy (lepiej, gorzej);
- przyimki w i z przed wyrazami zaczynającymi się od
w, s ś, z, ż wymieniane z dodatkowym
e jako we, ze, np. we wojsku, we Warszawie, ze siostrą, ze żelaza;
- upraszczanie grup spółgłosek identycznych, np. wila, leko, wyszy (willa, lekko, wyższy);
- tylna wymowa n przed spółgłoskami k, g,
np. panięka, wanięka (panienka, wanienka);
- wymowa końcówki ej zamiast aj, np. dej, trzymej (daj, trzymaj);
- podwajanie niektórych przyimków, np. zez tobą, wew domu (z tobą, w domu);
- wymowa u, ó, zamiast o, np. cóś, doktór (coś, doktor)
- wymowa samogłosek i, y jako e przed r,
fieranki, derektor (firanki, dyrektor)
- wymowa a jak o, np. mom, dzieciok, Kojerzorz (mam, dzieciak, Kolejarz)
- wymowa o jak u, np. cuś, kuniec, do dumu (coś, koniec, do domu)
- wymowa dodatkowego ł przed o na początku wyrazów,
np. łon, łokno, ojciec (on, okno, ojciec)
- wymowa y zamiast e, np. mleko, chlyb (mleko, chleb)
- wymowa samogłosek nosowych ę, ą jako in,
iń, im, yn, yń, ym, un,
uń, um, np. śfinto, piuntek, chcum (święto, piątek, chcą)
- wymowa dźwięcznego ź zamiast bezdźwięcznego ś w końcówce
–śmy z jednoczesnym przesunięciem akcentu na przedostatnią sylabę,
np. widzieliźmy, wzieliźmy (widzieliśmy, wzięliśmy)
- specyficzne „śpiewanie”, o którym była mowa we wstępie, polegające na przedłużaniu niektórych sylab (zwłaszcza końców) oraz na zmianach tonu wypowiedzi,
np. Franeek, możesz do mnie przyyjść?;
- miękka wymowa (upraszczanie) niektórych wyrazów, np. drzaźnić, dźwi, śpilka (drażnić, drzwi, szpilka)
- zmiana pojedynczych spółgłosek w grupach spółgłosek, np.
krzest, ślizgi, letki (chrzest, śliski, lekki)
Opracowanie na podstawie: 1) „Mowa mieszkańców Poznania”, red. M. Gruchmanowa, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1987; 2) „Słownik gwary miejskiej Poznania”, M. Gruchmanowa, B. Walczak,
PWN, Poznań 1997; 3) „Wuja Ceśku opowiada”, S. Strugarek, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1997
|
|
